Przyjaciel lub pastor poleca ci przeczytanie książki jednego z ojców Kościoła, obiecując, że zmieni ona sposób, w jaki czytasz Biblię, lub wzbogaci twoje życie duchowe. Ojcowie Kościoła byli jednymi z najwcześniejszych chrześcijańskich pisarzy, pastorów i biskupów, których dzieła ukształtowały sposób, w jaki Kościół odczytywał Biblię. Być może słyszałeś kiedyś kilka ich imion — Polikarp, Augustyn, Atanazy — ale to będzie twój pierwszy raz, kiedy spróbujesz przeczytać ich pisma.

Zanim jednak dotrzesz do czwartego lub piątego akapitu, twój wzrok mętnieje: styl pisania jest dziwny i nie jesteś pewien, co autor próbuje ci przekazać. Zanim dojdziesz do czwartej lub piątej strony, prawie decydujesz, że najlepiej będzie odłożyć książkę na półkę, dopóki nie będziesz miał nieco więcej energii umysłowej.

Naszym odruchem jest obwinianie siebie — lub ich. Ale niejasność ojców Kościoła jest często zamierzona, a zrozumienie dlaczego może zmienić sposób, w jaki ich czytamy.

Jednym z przykładów tej niejasności są Stromata (Kobierce) Klemensa Aleksandryjskiego. Jest to dzieło celowo zawiłe. Nie bez powodu jego tytuł tłumaczy się dosłownie na angielski jako Miscellanies lub Patchwork. W jednej chwili Klemens kataloguje cytaty niechrześcijańskich pisarzy greckich, a w następnej opisuje edukację Mojżesza lub mówi o chrześcijańskim męczeństwie.

Jak mogłaby to być ta sama książka, którą historyk kościelny Euzebiusz opisał jako „bogactwo pożytecznej wiedzy” (Historia kościelna 6.13)? Posługując się Klemensem jako studium przypadku, zastanówmy się, dlaczego ojcowie Kościoła piszą w tak niejasny sposób i dlaczego ta niejasność czyni ich lekturę tak satysfakcjonującą.

Książka, nad którą należy się natrudzić

Klemens Aleksandryjski żył w II i na początku III wieku. Choć przetrwało kilka dodatkowych dzieł i fragmentów, jego trwałą spuścizną jest trylogia pism: Protreptyk, Pedagog oraz Stromata.

Te trzy księgi ucieleśniają drogę od nawrócenia do duchowej kontemplacji. Protreptyk jest zachętą dla greckich pogan do przejścia na chrześcijaństwo, podczas gdy Pedagog przedstawia Chrystusa jako moralnego przewodnika dla swoich uczniów. Najpoważniejszym dziełem Klemensa są Stromata. Na początku tego dzieła oferuje on odkrywczy komentarz opisujący naturę książki:

Stromata, tworząc korpus szerokiej wiedzy, mają na celu umiejętnie ukryć ziarna poznania. Tak jak ten, kto kocha łowy, szuka, tropi i śledzi z psami, zdobywając dzikie zwierzę, tak i prawda wydaje się słodsza, gdy jest poszukiwana i wypracowana z trudem. (Stromata 1.2.20.4–21.2)

Strategia Klemensa polega na zestawieniu szerokiego zakresu wiedzy, źródeł i idei, aby mógł on jednocześnie ukrywać i objawiać ziarna boskiej wiedzy. Uzasadnieniem tej strategii jest to, że prawda wydaje się słodsza, gdy ciężko się na nią zapracowało. W miarę jak czytelnik brnie przez gęsty styl pisania, wkłada więcej wysiłku w zrozumienie słów Klemensa.

To jak myśliwy, który goni za swoją zwierzyną, tropi ją, ściga i ostatecznie zdobywa. Kiedy trudzimy się nad tym, co czytamy, ostatecznie wyostrzamy nasz intelekt duchowy bardziej, niż gdyby powiedziano nam prawdę bezpośrednio.

Zasada od Jezusa

Klemens, podobnie jak inni ojcowie Kościoła, czerpie tę ideę z działalności Jezusa. Popularnym wersetem wśród tych pisarzy jest Ewangelia Mateusza 7:6, w której Jezus błaga słuchaczy: „Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami, a obróciwszy się, was nie poszarpały”. Klemens i inni wczesnochrześcijańscy pisarze interpretowali ten werset jako nakaz obrony właściwej teologii przed fałszywymi nauczycielami lub słabymi czytelnikami Pisma Świętego.

blockquote>

Kiedy trudzimy się nad tym, co czytamy, ostatecznie wyostrzamy nasz intelekt duchowy bardziej, niż gdyby powiedziano nam prawdę bezpośrednio.

Będąc uważnymi słuchaczami Jezusa, rozpoznali oni, że przedwczesna lub połowicznie uświadomiona prawda często zostaje podeptana, zamiast zostać przyjętą. W odpowiedzi pisarze tacy jak Klemens (lub krótko po nim mnich Ewagriusz z Pontu) często przywołują ten werset, aby uzasadnić ukrywanie prawdy w swoich pismach.

To ta sama zasada, którą Jezus powtarza w Ewangelii Marka 4:10–12. Uczniowie pytają, dlaczego mówi w przypowieściach, a Jezus odpowiada: „Wam dana jest tajemnica królestwa Bożego, dla tych zaś, którzy są poza wami, wszystko dzieje się w przypowieściach, aby patrzyli, a nie widzieli, i słuchali, a nie rozumieli, żeby się nie nawrócili i nie dostąpili odpuszczenia”. Nauka cierpliwego i uważnego słuchania pomaga nas ukształtować na określony rodzaj słuchaczy — takich, którzy przyjmują prawdę orędzia Ewangelii.

Kształtowani przez prawdę i niejasność

Klemens używa jeszcze bardziej uderzającego obrazu w mniej znanym, fragmentarycznym dziele pt. Wypisy z proroków. Porównuje tam relację między książkami a ich czytelnikami do magnesu i żelaza: w ten sam sposób, w jaki magnes ignoruje wszystko inne i przyciąga ku sobie żelazo, tak książki mogą być czytane przez wielu ludzi, ale przyciągają tylko tych, którzy są w stanie je zrozumieć (Wypisy z proroków 27.5). Magnes i żelazo należą do siebie z natury, i tak samo jest z pilnym czytelnikiem i prawdą zawartą w książkach.

Ten przykład podkreśla duchową przemianę, która dokonuje się, gdy wzrastamy w Ewangelii. Stając się bardziej podobnymi do Chrystusa, prowadzeni przez Ducha Świętego, jesteśmy w stanie czytać Pismo Święte nowymi oczami.

Jest to podobne do języka Pawła z 2 Listu do Koryntian 3:12–18, gdy mówi on o czytaniu Prawa i zasłonie pozostającej na sercach Izraelitów. W Chrystusie tekst Pisma zostaje prawdziwie odsłonięty. Prawda Ewangelii w Starym Testamencie jest przyciągana do chrześcijańskiego czytelnika jak żelazo do magnesu, pozwalając mu oglądać chwałę Bożą z odsłoniętą twarzą.

Czytaj ojców dobrze

Dlaczego więc ojcowie byli tak niejasni, gdy pisali? Ponieważ jasność kształtuje nas mniej niż trudność. Jak obiecuje Klemens, prawda smakuje słodziej, gdy trzeba się nad nią potrudzić, wyśledzić ją i wydobyć z czegoś, co ją skrywa.

blockquote>

Prawda smakuje słodziej, gdy trzeba się nad nią potrudzić, wyśledzić ją i wydobyć.

Być może to właśnie miał na myśli Euzebiusz, nazywając dzieło Klemensa „bogactwem pożytecznej wiedzy” — nie chodziło o to, że był to najszybszy przewodnik po interpretacji Pisma ani podręcznik, do którego moglibyśmy zaglądać codziennie. Raczej to poprzez przedzieranie się przez niejasności ojców uczymy się dostrzegać, jak Bóg prowadzi nas do prawdy w nieoczekiwany sposób.

Nie każde dzieło patrystyczne jest tak onieśmielające jak Stromata Klemensa. Niektóre, jak Didache, listy Ignacego czy Wykład nauki apostolskiej Ireneusza, są znacznie bardziej przystępnymi punktami wyjścia do czytania i rozumienia teologii patrystycznej. Niemniej jednak, rzucam ci wyzwanie: następnym razem, gdy weźmiesz do ręki dzieło ojca Kościoła i poczujesz się zagubiony na pierwszych kilku stronach, nie zamykaj książki. Potraktuj tę trudność jako cel sam w sobie. W końcu ten trud jest często formacją.