Kiedy oglądam filmy o Jezusie, czy to wsp3czesny serial The Chosen, Pasję z początku lat 2000., czy nawet Godspell z lat 70., nie mogę powstrzymać się od pytania: Skąd oni wzięli te historie? Czasami potrafię poskĂadać fragmenty z Ewangelii Mateusza, Marka, Łukasza lub Jana. Sporadycznie dostrzegam materiaĂ legendarny z historii Koœcioła lub ewangelii apokryficznych. Ale innym razem moim najlepszym domysĂem jest: – Zmyœlili to sobie – i przypisuję daną scenę swobodzie tw3czej.

Kiedy zwracamy się ku Ewangelii Marka, kt3rą większoœć uczonych uwaŰa za pierwszą zachowaną relację z Űycia Jezusa, moŰemy się r3wnieŰ zastanawiać: Skąd Marek wziął te historie?

Około lat 20. i 50. XX wieku modną naukową odpowiedzią była dziedzina nauki znana jako krytyka form. Przedsięwzięcie to pr3bowało powiązać r3Űne wypowiedzi i opowieœci o Jezusie z konkretnymi sytuacjami we wczesnym Koœciele, kt3re mogły skłonić do ich stworzenia. Choć czasy œwietnoœci krytyki form juŰ minęły, dziedzictwo postrzegania Ewangelii jako ’składanki’ r3Űnych doraŰnych tradycji literackich jest widoczne do dziœ.

W przeciwieństwie do krytyki form i branŰy filmowej o Jezusie, Ewangelie kanoniczne czerpię ze œwiadectw naocznych i zostały spisane za Űycia os3b pamiętających opisane wydarzenia. Być moŰe Űaden inny uczony nie pisał tak przekonująco na ten temat jak Richard Bauckham w swojej pomnikowej pracy Jesus and the Eyewitnesses.

Oznaki œwiadectw naocznych są rozsiane po całej Ewangelii Marka. RozwaŰymy tutaj tylko kilka, z kt3rych kaŰda koncentruje się wok3ł imienia ’Szymon’. Są one bardziej niepozorne niŰ te, kt3re zazwyczaj trafiają do dzieł apologetycznych, ale ich subtelnoœć jest siłą, poniewaŰ nie są to szczeg3ły, kt3re się fabrykuje.

Odkryjemy, Űe te dyskretne wskaŰniki naocznoœci ujawniają to, co dzieje się za kulisami, bardziej niŰ obserwacje z pierwszego planu.

Dowody od Szymona Piotra

Istnieją znaki wskazujące na to, Űe Szymon Piotr był znaczącym Źr3dłem dla Ewangelii Marka, mimo Űe Marek nie obnosi się z tym. Ojciec Koœcioła, Papiasz, słynnie stwierdził, Űe Marek był tłumaczem Piotra i spisał to, co zapamiętał z jego nauczania. Choć wielu uczonych wątpi w słowa Papiasza, Marek stara się podkreœlić postać Szymona Piotra. Kilka cech wskazuje na to, Űe Ewangelia Marka jest opowiedziana szczeg3lnie z perspektywy Piotrowej.

Na przykład jego ranga graniczy z redundancją, gdy zostaje wprowadzony w 1:16: – Przechodząc obok Jeziora Galilejskiego, [Jezus] ujrzał Szymona i Andrzeja, brata Szymonowego, jak zarzucali sieci w jezioro; byli bowiem rybakami –. Jest to częœć tego, co Bauckham nazywa inkluzją Piotrową, tak Űe jego œwiadectwo klamruje Ewangelię Marka (zob. 16:7).

W dalszej częœci narracji ci, kt3rzy byli – chorymi lub opętanymi przez demony –, są przyprowadzani do Jezusa w Kafarnaum (1:32) – to podsumowanie po kulminacyjnym egzorcyzmie w synagodze (ww. 21–28). Jednak w œrodku znajduje się uzdrowienie teœciowej Szymona (ww. 29–31).

Podobnie Marek pisze o tym, kiedy uczniowie szukają Jezusa: – Szymon i ci, kt3rzy byli z nim, poœpieszyli za Nim – (w. 36). Takie szczeg3ły zdradzają Źr3dło skoncentrowane na Szymonie. Bauckham argumentuje, Űe z nielicznymi wyjątkami – Piotr jest faktycznie obecny w duŰej częœci narracji od 1:16 do 14:72 –.

Kilka cech wskazuje na to, Űe Ewangelia Marka jest opowiedziana szczeg3lnie z perspektywy Piotrowej.

Osobliwoœć stylu gramatycznego Marka wzmacnia nie tylko perspektywę Szymona Piotra, ale wszystkich uczni3w: Marek w wyjątkowy spos3b faworyzuje uŰycie czasownik3w w liczbie mnogiej, aby wprowadzić te w liczbie pojedynczej. Na przykład u Marka 11:12 czytamy: – Nazajutrz, gdy oni wyszli z Betanii, on [Jezus] odczuł gł3d – (podkreœlenie dodane). Zapewnia to perspektywę grupy, w przeciwieństwie do opisu Mateusza: – Wracając rano do miasta, uczuł gł3d – (21:18). Ten œrodek literacki pojawia się w narracji Marka 21 razy.

Dowody na wielu Szymon3w

Imię ’Szymon’ pojawia się u Marka 11 razy. Najczęœciej odnosi się do Piotra (1:16 [dwukrotnie], 29, 30, 36; 3:16; 14:37), ale odnosi się takŰe do drugiego apostoła, – Szymona Kananejczyka – (3:18), brata Jezusa (6:3), trędowatego (14:3) oraz wspomnianego niŰej ojca Aleksandra i Rufusa (15:21). To pięciu Szymon3w w stosunkowo kr3tkiej opowieœci Marka.

Nie tylko nie wydaje się to być rodzajem szczeg3łu, kt3ry zostałby sfabrykowany, ale Tal Ilan wykazuje, Űe imię Szymon było w tym regionie i czasie najczęœciej uŰywanym imieniem męskim wœr3d Źyd3w. Taki rozkład sugeruje, Űe Marek przekazuje prawdziwe historie, a nie fikcyjne konstrukcje.

Dow3d od Szymona z Cyreny i jego rodziny

Kolejna wzmianka o Szymonie u Marka (15:21) r3wnieŰ subtelnie pokazuje znaczenie œwiadectwa naocznego dla Marka. Podczas gdy historie z czasem stają się coraz bardziej złoŰone poprzez włączanie znanych postaci, nie zawsze tak jest. Czasami dzieje się odwrotnie: imiona są usuwane, poniewaŰ nowi odbiorcy nie znają juŰ ich znaczenia. Wydaje się, Űe tak właœnie dzieje się u Marka.

Na przykład, zgodnie z powszechną obecnie hipotezą, Űe Marek pisał jako pierwszy, a Mateusz i Łukasz korzystali z jego materiału, scena niosącego krzyŰ Szymona traci na szczeg3łowoœci w kolejnych księgach. Wersja Marka, najwczeœniejsza, m3wi: – I przymusili niejakiego Szymona z Cyreny, ojca Aleksandra i Rufusa, kt3ry wracając z pola właœnie przechodził, Űeby ni3sł krzyŰ Jego – (15:21). Mateusz (27:32) i Łukasz (23:26) pomijają jednak te szczeg3ły dotyczące Aleksandra i Rufusa. Dlaczego ci dwaj ewangeliœci mieliby pominąć te imiona?

Istniała wsp3lnota Űywej pamięci – ludzie, kt3rzy posiadali informacje z pierwszej ręki i przekazali je Markowi.

OdpowiedŹ Bauckhama jest najlepsza na rynku: odbiorcy Marka znali tych ludzi, kt3rzy mogli zaœwiadczyć o czynach swojego ojca, ale w czasie i miejscu, w kt3rym pisali Mateusz i Łukasz, nie byli juŰ oni tak dobrze znani. Takie szczeg3ły pokazują, Űe istniała wsp3lnota Űywej pamięci – ludzie, kt3rzy posiadali informacje z pierwszej ręki i przekazali je Markowi.

Choć sam Marek nie był naocznym œwiadkiem, staroŰytni czytelnicy cenili relacje os3b, kt3re były tam od początku (zob. Łk 1,2; J 15,27, 21,24). Niepozorne dowody Marka na istnienie Źr3deł, kt3re tam były, wzmacniają historyczną wiarygodnoœć tej pierwszej relacji o Jezusie. Prace takie jak praca Bauckhama ilustrują bogate owoce, jakie moŰe przynieœć zwr3cenie uwagi na pozornie nieistotne szczeg3ły.