Dietrich Bonhoeffer zaczyna swoją książeczkę o Psalmach od spostrzeżenia i pytania: „Pismo Święte jest Słowem Bożym, ale modlitwy są słowami ludzi do Boga. Jak zatem modlitwy znalazły się w Biblii?”.

Jako ewangelikałowie odpowiedzielibyśmy wyznaniem, że Pismo ma zarówno ludzkich autorów, jak i boskiego Autora. Pismo odzwierciedla konteksty i osobowości swoich ludzkich autorów, ale słowa Biblii pochodzą również od Boga, ponieważ święci prorocy i apostołowie byli nauczani przez Ducha Świętego. To ewangelikalne wyznanie jest słuszne i prawdziwe, ale nie w ten sposób Bonhoeffer rozwiązuje swoje pytanie.

Odpowiadając na pytanie, jak Psalmy mogą jednocześnie pochodzić od Boga i być skierowane do Niego, Bonhoeffer nie odwołuje się do doktryny Pisma Świętego. Zamiast tego zwraca się ku Nowemu Testamentowi. Odnajduje tam Jezusa Chrystusa, Boga-Człowieka, który modli się psalmami. Bonhoeffer pisze więc: „W ustach [Jezusa] słowo człowieka staje się Słowem Boga, a jeśli modlimy się Jego modlitwą wraz z Nim, Słowo Boga staje się na powrót słowem człowieka”.

Bonhoeffer nie był ewangelikałem; jego słowa nie odzwierciedlają biblijnej doktryny natchnienia. Żałuję, że nie napisał „słowo człowieka jest Słowem Boga” zamiast „staje się Słowem Boga”, ale mimo że nie zgadzam się z poglądem Bonhoeffera na Pismo Święte, wciąż uważam, że w jego odpowiedzi kryje się piękno.

Bonhoeffer przypomina nam, że psalmy to nie tylko natchnione przez Boga modlitwy Izraelitów. To także modlitwy Jezusa. Kiedy widzimy, jak psalmy są używane w Nowym Testamencie, zyskujemy pewność, że każdy rodzaj psalmu należy do Niego.

Siedem rodzajów psalmów

Nowy Testament cytuje Psalmy częściej niż jakąkolwiek inną księgę Starego Testamentu. Patrząc na to, które psalmy są cytowane, odkrywamy, że autorzy Nowego Testamentu odwołują się do każdego ich rodzaju. Tremper Longman III identyfikuje siedem typów, czyli gatunków psalmów. Przejrzyjmy je i zastanówmy się, jak odnoszą się do Jezusa.

Psalmy historyczne, królewskie i mądrościowe

Pierwsze trzy rodzaje psalmów kreślą kontury przeszłości Izraela i celebrują przymierze dawidowe jako zwieńczenie łuku tej historii.

(1) Psalmy historyczne (np. Ps 78; 89; 105; 106; 132; 135; 136) opowiadają o minionych aktach odkupienia dokonanych przez Boga. Często pieśni te wspominają wyjście z Egiptu, nadanie prawa Mojżeszowi lub ustanowienie królestwa Dawida. Na przykład Psalm 78 zaczyna się od nadania prawa przez Boga i wezwania Izraelitów do nauczania go przyszłych pokoleń (ww. 5–8). Psalm kończy się opisem tego, jak Bóg wybrał Dawida, zabierając go od owczych zagród, aby mógł paść Izraela prawym sercem i zręczną ręką (ww. 70–72; zob. 2 Sam 7:8; 1 Krn 17:7).

Bonhoeffer przypomina nam, że psalmy to nie tylko natchnione przez Boga modlitwy Izraelitów. To także modlitwy Jezusa.

(2) Psalmy królewskie (np. Ps 2; 20; 21; 22; 69; 110) wychwalają ziemskiego króla Izraela, Boga jako Króla całej ziemi lub przyszłego Króla mesjańskiego. Jednym ze słynnych psalmów królewskich jest Psalm 2. Napomina on innych ziemskich królów, by oddali cześć tronowi Izraela. Choć w swoim pierwotnym kontekście fragment ten odnosi się do Dawida, Paweł cytuje ten psalm w swoim kazaniu w Antiochii Pizydyjskiej (Dz 13:33), aby wykazać, że Jezus jest wypełnieniem biblijnej historii. Jezus jest Synem, którego psalmy królewskie celebrują i zapowiadają. Bóg udowodnił to, wskrzeszając Jezusa z martwych (w. 34).

(3) Psalmy mądrościowe (np. Ps 1; 8; 19; 45; 119; 127), podobnie jak biblijne księgi mądrościowe, objawiają wolę Bożą w życiu codziennym. Psalm 45 czyta się jak Pieśń nad Pieśniami; jest to pieśń mądrościowa o radościach małżeństwa. Psalm 127 uczy śpiewaka polegać na Bogu w budowaniu swojego domu. Niektóre z najbardziej godnych uwagi psalmów mądrościowych wysławiają Boże dzieło stworzenia (Ps 8; 19:1–6; 29) i prawo (Ps 1; 19:7–14; 119). Nowy Testament pokazuje nam, że Jezus jest Kimś większym niż Salomon (Mt 12:42). Jest Pierworodnym wszelkiego stworzenia i wypełnieniem prawa. Jest Tym, „w którym są ukryte wszystkie skarby mądrości i poznania” (Kol 2:3).

Psalmy lamentacyjne

Psalmista wznosi (4) psalmy lamentacyjne (np. Ps 13; 31; 35; 41; 44; 54; 55; 61; 74; 79; 86; 88; 102; 105), gdy nie ma się do kogo zwrócić poza Bogiem. Jak zauważa Longman, te okrzyki wielkiego emocjonalnego cierpienia podnoszą skargi w trzech kwestiach. Czasami psalmista jest nękany przez samego siebie. Na przykład w Psalmie 51 Dawid wyznaje swoją winę i grzech. Innym razem psalmista jest trapiony przez wrogów, więc prosi Boga o ratunek poprzez osądzenie i przekleństwo dla nich (zob. Ps 137).

Jeszcze innym razem psalmista czuje się opuszczony przez Pana. Życie psalmisty jest tak mroczne, że woła on: „Dokądże, Panie? Czy zapomnisz o mnie na zawsze?” (13:1). Być może najbardziej mrocznym przykładem z tej kategorii lamentu jest Psalm 88: „Gniew Twój przeszedł nade mną… Oddaliłeś ode mnie przyjaciół i bliskich: ciemność jest moim jedynym towarzyszem” (ww. 16–18). Około 40 procent psalmów zawiera lamenty jednego z tych trzech typów, a to, co napisał o nich Bonhoeffer, jest głębokie.

Bonhoeffer podczas studiów seminaryjnych uczęszczał do prominentnego kościoła czarnych baptystów w Harlemie, a następnie wrócił do Niemiec, gdzie rozpoczęła się jego tajna działalność przeciwko nazistom. W obu tych kontekstach Bonhoeffer poznał niesprawiedliwość na wielką skalę i pieśni lamentacyjne, które się przeciwko niej wznoszą. Jednak w 1940 roku napisał: „Żadna jednostka nie może powtarzać psalmów lamentacyjnych na podstawie własnego doświadczenia; jest to udręka całej wspólnoty chrześcijańskiej we wszystkich czasach, której w pełni doświadczył tylko sam Jezus Chrystus”.

Dla Bonhoeffera nikt nie doświadczył bólu opisanego w lamentach w tak pełnym stopniu jak Jezus. Na przykład w wieczerniku, wiedząc, że jeden z Jego uczniów stał się Jego wrogiem, Jezus zacytował lament z Psalmu 41: „Nawet mój bliski przyjaciel, któremu ufałem, który jadł mój chleb, podniósł na mnie piętę” (w. 10; zob. J 13:18). I choć nasz bezgrzeszny Zbawiciel nie miał osobistej potrzeby modlić się lamentami wyznania win, wziął na siebie nasze grzechy na krzyżu i tam zawołał: „Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” (Ps 22:1; Mt 27:46; Mk 15:34).

Kiedy patrzymy na pełne doświadczenie cierpienia Jezusa, dowiadujemy się, że lamenty nie miały wpędzać nas w spiralę rozpaczy. Zamiast tego Bóg zaprasza nas, abyśmy wylewali przed Nim swoje skargi. A ponieważ wiemy, że Jezus modli się z nami, możemy mieć nadzieję i dziękować pośród naszego bólu (np. Ps 18:16; 56:12).

Psalmy dziękczynne, ufności i uwielbienia

(5) Psalmy dziękczynne (np. Ps 30; 32; 34; 100) wyrażają wdzięczność Panu za Jego charakter, dobre dary i wysłuchane modlitwy. Na przykład w Psalmie 100, jak zauważa Longman, „psalmista pęka w szwach z wdzięczności Bogu. O ileż bardziej my powinniśmy być wdzięczni Bogu za darowanie swego Syna jako ofiary przebłagalnej za nasze grzechy”.

(6) Psalmy ufności i zaufania (np. Ps 11; 16; 23; 27; 46; 62; 91; 121; 125; 131) wyrażają wiarę w Boga ze względu na Jego dobroć i moc. Psalmy te zawierają uderzające metafory. Bóg jest naszą ucieczką i siłą (11:1; 16:1; 46:1), naszym pasterzem (23:1), światłością (27:1), skałą (62:2) i pomocą (121:2). Z Nowego Testamentu wiemy, że Jezus jest przedmiotem naszej wiary. On jest naszym pewnym fundamentem. Wraz z autorami Nowego Testamentu wierzący mogą modlić się psalmami ufności, wierząc, że nic nie zdoła ich odłączyć od miłości Bożej w Chrystusie (Rz 8:38–39).

Kiedy patrzymy na pełne doświadczenie cierpienia Jezusa, dowiadujemy się, że lamenty nie miały wpędzać nas w spiralę rozpaczy.

(7) Wreszcie, hymny (np. Ps 41; 72; 89; 106; 146–150) są łatwo rozpoznawalne po żywiołowym uwielbieniu. W Psałterzu jest wiele hymnów, ale jak mówi Longman, wszystkie one mają wspólną strukturę.

Hymny zaczynają się od wezwania do oddania czci, często otwierając się prostym poleceniem „chwalcie PANA”, co po hebrajsku brzmi Alleluja! Po tym wezwaniu hymny kontynuują, wyliczając powody, dla których Bóg powinien być chwalony. Często kończą się kolejnymi wezwaniami do uwielbienia.

Jezus modli się z nami

Wymieniłem hymny na końcu, ponieważ uwielbienie jest kierunkiem, w którym wskazują Psalmy. Jeśli przeczytałeś Psałterz od początku do końca, zauważyłeś, że jest on podzielony na pięć ksiąg. Jeremy Linneman zauważa, że „porządek tych ksiąg i sposób, w jaki każda z nich się kończy, stanowi potężną wskazówkę co do [kierunku naszej] modlitwy”.

Każda z pierwszych czterech ksiąg kończy się hymnem alleluja (Ps 41; 72; 89; 106), a piąta księga kończy się pięcioma hymnami alleluja (Ps 146–150). Po całym naszym wspominaniu Bożego działania w historii, naszych bolesnych lamentach oraz wyrazach dziękczynienia i wiary, ostatecznie wszystko obraca się w uwielbienie.

Jezus również śpiewa te pieśni chwały. Kiedy autor Listu do Hebrajczyków chciał pokazać, jak wcielony Syn utożsamił się ze swoim ludem, zwrócił się ku Psalmowi 22. W tym lamencie król Dawid obiecuje, że gdy Pan wybawi go od wrogów, będzie głosił wielkość Boga w zgromadzeniu. Mówi: „Będę głosił imię Twoje braciom moim, będę Cię chwalił pośrodku zgromadzenia” (w. 23).

List do Hebrajczyków wkłada te słowa w usta Jezusa (2:12). Przyjąwszy nas do swojej rodziny, Bóg-Człowiek spotyka się z nami, gdy się gromadzimy. Jego Duch jest z nami obecny, a On zamieszkuje w naszym uwielbieniu. Z psalmami na ustach ufnie wznosimy modlitwy, które są zarówno naszymi słowami, jak i Jego.