Homer zaczyna swoją opowieść o Odyseuszu w ten sposób: „Muzo! mężu mi powiedz, co się bardzo tułał i po zburzeniu świętego grodu Troi długo błądził”.

Niewiele dzieł tak zawładnęło wyobraźnią jak Iliada i Odyseja. Ponadczasowa historia Odysei została podana w nowej formie współczesnemu widzowi w najnowszym filmie Christophera Nolana. Jego nowa wersja jest najlepsza tam, gdzie pozostaje wierna klasyce Homera, a zbacza z kursu przy współczesnych dodatkach. Warto sięgnąć po tę książkę. Czytelnicy sięgający po nią po raz pierwszy mogą docenić dynamiczny i przystępny przekład Emily Wilson lub poświęcić czas na bardziej poetyckie tłumaczenie Roberta Fitzgeralda. Ale co sprawia, że epicki poemat Homera jest klasycznym kamieniem węgielnym literatury zachodniej?

Odyseusz jest przedstawiony jako złożona tajemnica. To on jest geniuszem stojącym za triumfem nad Troją. Chwała zwycięstwa przypada jego pomysłowości i sprytowi. A jednak Odyseja zaczyna się, gdy jest on daleko od domu, złamany i uwięziony, podczas gdy zalotnicy jego żony plądrują jego dom.

Odyseja Homera wytrzymuje próbę czasu, ponieważ rozpoznaje enigmę – tajemnicę – ludzkiej chwały i nędzy. Fraza „opowiedz mi o skomplikowanym człowieku” pobrzmiewa w historii. Kolejne wersje opowieści o Odyseuszu wciąż powstają, ponieważ każde pokolenie zmaga się z tym samym pytaniem o złożoność bycia człowiekiem.

Chwała i nędza

W starożytnym greckim światopoglądzie sława i chwała były pożądane ponad wszystko. Iliada ukazuje dążenie do dokonywania chwalebnych czynów w bitwie oraz zdobywania sławy i uznania. Heroiczne czyny postrzegano jako sposób na osiągnięcie rodzaju nieśmiertelnego życia – wiecznej pamięci w pieśniach poetów i sercach ludzi.

Odyseusz zapracował na tę chwałę i honor. Jego sława, jak sam twierdzi, „sięga wysokiego nieba”. Poeci i muzycy śpiewają na jego cześć. Zdobył chwałę, którą Grecy tak cenili.

Paradoksalnie jednak niemal za każdym razem, gdy w Odysei śpiewana jest pieśń pochwalna na cześć Odyseusza, kończy się ona łzami i smutkiem. Jego żona, Penelopa, błaga o zaprzestanie tych pieśni o sławie Odyseusza, ponieważ łamią jej one serce. Jego chwała została w końcu okupiona utratą rodziny i domu.

Ale nie tylko żona Odyseusza reaguje łzami na pieśni o jego chwale. Sam Odyseusz poznaje płytką marność „chwały”, którą zdobył. Cena jest wysoka: nieustające cierpienie przez 19 lat.

W Odysei nawet ci, którzy zdobyli największą chwałę w Iliadzie, teraz marnieją w zaświatach. Jeden z tych zmarłych bohaterów ubolewa, że oddałby zdobytą chwałę za to, by być po prostu żywym sługą. Ta chwała jest pusta i niewiele znaczy w obliczu obecnej nędzy.

Błędne rozumienie chwały

Homer dotyka ludzkiego pragnienia chwały i faktu, że pozostawieni sami sobie, źle tę chwałę rozumiemy. Tęsknota za chwałą jest częścią tego, co oznacza bycie człowiekiem. Mamy wieczność wypisaną w naszych sercach (Koh 3,11). Tęsknimy, by pławić się w wiecznej chwale. Ale ta chwała nie należy do nas i to nie my możemy ją definiować. Historia ludzkości to historia błędnego identyfikowania chwały, której łakniemy – oraz sposobów jej osiągnięcia.

Kiedy zamieniamy chwałę wiecznego Boga na naszą własną sławę i osiągnięcia, zawsze pozostajemy w nędzy i cierpieniu, nawet gdy tę chwałę osiągniemy.

Kiedy zamieniamy chwałę wiecznego Boga na naszą własną sławę i osiągnięcia, zawsze pozostajemy w nędzy i cierpieniu, nawet gdy tę chwałę osiągniemy.

Odyseja zadaje właściwe pytania o ludzkość: Kim jest ta skomplikowana istota? Jak stawić czoła cierpieniu i przetrwać? Co jest kluczem do dobrego życia?

Daje nawet częściowo słuszną odpowiedź: Prawdziwej chwały nie odnajduje się w wojnie czy osiągnięciach; odnajduje się ją w radości domu. Odyseusz nie jest spełniony, dopóki nie odzyska żony i syna, nie zaakceptuje dobrych ograniczeń domu i nie zrezygnuje z walki. Satysfakcję odnajduje się w wiernym małżeństwie i rodzinie.

Odyseja Nolana potwierdza to, ale dodaje przesłanie o przezwyciężaniu traumy z przeszłości i życiu nadzieją na przyszłość: „Zrezygnuj z walki, zrezygnuj z kontroli i żyj”.

Boża definicja chwały

Ta prezentacja dobrego życia jest jednak niepełna. Wizja Homera nie dorównuje chwale, do której Bóg przeznaczył ludzi. Podobnie wizja Nolana. Biblijna koncepcja chwały człowieka jest zupełnie inna niż starożytnych Greków czy jej współczesnych wersji.

Biblia mówi nam o skomplikowanym człowieku – Jezusie Chrystusie – który oddala się od wspaniałości nieba (Flp 2,1–11). Bóg-Człowiek nie podróżuje jako Ten, który błądzi i jest zgubiony. On przychodzi, aby szukać i zbawić zagubioną, skomplikowaną ludzkość (Łk 19,10).

Biblijna koncepcja chwały człowieka jest zupełnie inna niż starożytnych Greków czy jej współczesnych wersji.

Jak mówi jeden z ojców Kościoła: „Chwałą Boga jest żyjący człowiek”. Chwałą Boga jest ten człowiek: Jezus Chrystus. W Jezusie chwała i nędza ludzkości zderzają się i znajdują swoje rozwiązanie. Naszą chwałę i satysfakcję w życiu możemy odnaleźć tylko w poznaniu Go. Nasz głód chwały i spełnienia jest w ostatecznym rozrachunku głodem samego Boga.

Odyseja rozpoznaje to, co Herman Bavinck nazywa „wielkością i nędzą człowieka”. Ale Homer nie potrafi rozwiązać tej złożoności tak, jak robi to Bóg w swoim Słowie. Jak przypomina nam Bavinck: „Pismo Święte zna jedno i drugie, i rzuca światło na człowieka i na ludzkość; a sprzeczności zostają pogodzone, mgły opadają, a rzeczy ukryte zostają objawione. Człowiek jest enigmą, której rozwiązanie można znaleźć tylko w Bogu”.

Odyseusz był enigmą, skomplikowanym człowiekiem, który stawiał pytania o życie. Starożytni poeci i współcześni filmowcy potrafią jedynie te pytania postawić i dać połowiczne odpowiedzi. Ale Bóg ogłasza nam drogę i obietnicę życia w „wolności chwały dzieci Bożych” (Rz 8,21).