Dietrich Bonhoeffer rozpoczyna swoją książeczkę o Psalmach od pewnej obserwacji i pytania: „Pismo Święte jest Słowem Bożym, ale modlitwy są słowami ludzi skierowanymi do Boga. Jak zatem modlitwy znalazły się w Biblii?”

Jako ewangelikalni chrześcijanie odpowiedzielibyśmy wyznaniem, że Pismo ma zarówno ludzkich autorów, jak i Autora Boskiego. Pismo odzwierciedla konteksty i osobowości swoich ludzkich autorów, ale słowa Biblii pochodzą również od Boga, ponieważ święci prorocy i apostołowie byli nauczani przez Ducha Świętego. To ewangelikalne wyznanie jest słuszne i prawdziwe, ale nie w ten sposób Bonhoeffer rozstrzyga swoje pytanie.

Odpowiadając na pytanie, jak Psalmy mogą jednocześnie pochodzić od Boga i być skierowane do Niego, Bonhoeffer nie odwołuje się do doktryny o Piśmie Świętym. Zamiast tego zwraca się ku Nowemu Testamentowi. Odnajduje tam Jezusa Chrystusa, Boga-Człowieka, który modli się psalmami. Bonhoeffer pisze więc: „W [Jezusa] ustach słowo człowieka staje się Słowem Boga, a jeśli modlimy się Jego modlitwą wraz z Nim, Słowo Boga staje się na nowo słowem człowieka”.

Bonhoeffer nie był ewangelikalnym chrześcijaninem; jego słowa nie odzwierciedlają biblijnej doktryny natchnienia. Wolałbym, aby napisał „słowo człowieka jest Słowem Boga” zamiast „staje się Słowem Boga”, ale mimo że nie zgadzam się z poglądem Bonhoeffera na Pismo Święte, nadal uważam, że w jego odpowiedzi kryje się piękno.

Bonhoeffer przypomina nam, że psalmy to nie tylko natchnione przez Boga modlitwy Izraelitów. To także modlitwy Jezusa. Kiedy widzimy, jak psalmy są używane w Nowym Testamencie, zyskujemy pewność, że każdy rodzaj psalmu należy do Niego.

Siedem rodzajów psalmów

Nowy Testament cytuje Psalmy częściej niż jakąkolwiek inną księgę Starego Testamentu. Kiedy przyjrzymy się, które psalmy są cytowane, odkryjemy, że autorzy Nowego Testamentu odwołują się do każdego ich rodzaju. Tremper Longman III wyróżnia siedem typów, czyli gatunków psalmów. Przyjrzyjmy się im i zastanówmy się, jak odnoszą się do Jezusa.

Psalmy historyczne, królewskie i mądrościowe

Pierwsze trzy rodzaje psalmów kreślą kontury przeszłości Izraela i celebrują przymierze dawidowe jako ukoronowanie łuku tej historii.

(1) Psalmy historyczne (np. Ps 78; 89; 105; 106; 132; 135; 136) opowiadają o minionych dziełach odkupienia Boga. Często pieśni te wspominają wyjście z Egiptu, nadanie prawa Mojżeszowi lub ustanowienie królestwa Dawida. Na przykład Psalm 78 zaczyna się od nadania przez Boga prawa i wezwania Izraelitów do nauczania go przyszłych pokoleń (w. 5–8). Psalm kończy się opisem tego, jak Bóg wybrał Dawida, zabierając go od owczych zagród, aby mógł paść Izraela prawym sercem i zręczną ręką (w. 70–72; zob. 2 Sam 7:8; 1 Krn 17:7).

Bonhoeffer przypomina nam, że psalmy to nie tylko natchnione przez Boga modlitwy Izraelitów. To także modlitwy Jezusa.

(2) Psalmy królewskie (np. Ps 2; 20; 21; 22; 69; 110) wychwalają albo ludzkiego króla Izraela, albo Boga jako Króla całej ziemi, albo przyszłego Króla mesjańskiego. Jednym ze słynnych psalmów królewskich jest Psalm 2. Napomina on innych ziemskich królów, aby czcili tron Izraela. Choć fragment ten w swoim oryginalnym kontekście odnosi się do Dawida, Paweł cytuje ten psalm w swoim kazaniu w Antiochii Pizydyjskiej (Dz 13:33), aby wykazać, że Jezus przychodzi jako wypełnienie biblijnej historii. Jezus jest Synem, którego psalmy królewskie celebrują i zapowiadają. Bóg udowodnił to, wskrzeszając Jezusa z martwych (w. 34).

(3) Psalmy mądrościowe (np. Ps 1; 8; 19; 45; 119; 127), podobnie jak biblijne księgi mądrościowe, objawiają wolę Bożą w życiu codziennym. Psalm 45 brzmi jak Pieśń nad Pieśniami; jest to pieśń mądrościowa o radościach małżeństwa. Psalm 127 uczy śpiewaka polegać na Bogu w budowaniu swojego domostwa. Niektóre z najbardziej godnych uwagi psalmów mądrościowych wysławiają Boże dzieło stworzenia (Ps 8; 19:1–6; 29) oraz prawo (Ps 1; 19:7–14; 119). Nowy Testament pokazuje nam, że Jezus jest kimś większym niż Salomon (Mt 12:42). Jest On pierworodnym stworzenia i wypełnieniem prawa. To On jest Tym, „w którym wszystkie skarby mądrości i wiedzy są ukryte” (Kol 2:3).

Psalmy lamentacyjne

Psalmista wznosi (4) psalmy lamentacyjne (np. Ps 13; 31; 35; 41; 44; 54; 55; 61; 74; 79; 86; 88; 102; 105), gdy nie ma się do kogo zwrócić, jak tylko do Boga. Jak zauważa Longman, te okrzyki wielkiego emocjonalnego niepokoju podnoszą skargi w trzech kwestiach. Czasami psalmista jest zaniepokojony samym sobą. Na przykład w Psalmie 51 Dawid wyznaje swoją winę i grzech. Innym razem psalmista jest trapiony przez swoich wrogów, więc prosi Boga o ratunek poprzez osądzenie i przekleństwo dla nich (zob. Ps 137).

Jeszcze innym razem psalmista jest zaniepokojony działaniem Pana. Życie psalmisty jest tak mroczne, że woła on: „Jak długo, o PANIE? Czy zapomnisz o mnie na wieki?” (13:1). Być może najmroczniejszym przykładem z tej kategorii lamentów jest Psalm 88: „Twój gniew przeszedł nade mną. … Oddaliłeś ode mnie bliskich i sąsiadów; ciemność jest moim jedynym przyjacielem” (w. 16–18, CSB). Około 40 procent psalmów zawiera lamenty jednego z tych trzech typów, a to, co napisał o nich Bonhoeffer, jest głębokie.

Bonhoeffer uczęszczał do znaczącego czarnoskórego kościoła baptystycznego w Harlemie podczas studiów w seminarium, a następnie wrócił do Niemiec, gdzie rozpoczęła się jego tajna praca przeciwko nazistom. W obu tych kontekstach Bonhoeffer poznał na własnej skórze ogromną niesprawiedliwość i pieśni lamentu, które się przeciwko niej wznoszą. Jednak w 1940 roku napisał: „Żadna jednostka nie może powtarzać psalmów lamentacyjnych z własnego doświadczenia; jest to udręka całej wspólnoty chrześcijańskiej we wszystkich czasach, której w pełni i całkowicie samotnie doświadczył tylko Jezus Chrystus”.

Dla Bonhoeffera nikt nie doświadczył bólu opisanego w lamentach tak w pełni jak Jezus. Na przykład w wieczerniku, wiedząc, że jeden z jego uczniów stał się jego wrogiem, Jezus zacytował lament z Psalmu 41: „Nawet mój bliski przyjaciel, któremu ufałem, który jadł mój chleb, podniósł na mnie piętę” (w. 9; zob. J 13:18). I chociaż nasz bezgrzeszny Zbawiciel nie miał osobistej potrzeby modlić się lamentami wyznania win, wziął nasze grzechy na krzyż i tam zawołał: „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?” (Ps 22:1; Mt 27:46; Mk 15:34).

Kiedy widzimy pełne doświadczenie cierpienia Jezusa, dowiadujemy się, że lamenty nie miały na celu wpędzenia nas w spiralę rozpaczy. Zamiast tego Bóg zaprasza nas, abyśmy wylewali przed Nim swoje skargi. A ponieważ wiemy, że Jezus modli się z nami, możemy mieć nadzieję i dziękować pośród naszego bólu (np. Ps 18:16; 56:12).

Psalmy dziękczynne, ufności i uwielbienia

(5) Psalmy dziękczynne (np. Ps 30; 32; 34; 100) wyrażają wdzięczność Panu za Jego charakter, dobre dary i wysłuchane modlitwy. Na przykład w Psalmie 100, jak zauważa Longman, „psalmista pęka w szwach z wdzięczności dla Boga. O ileż bardziej my powinniśmy być wdzięczni Bogu za ofiarowanie Jego Syna jako ofiary przebłagalnej za nasze grzechy”.

(6) Psalmy ufności i zaufania (np. Ps 11; 16; 23; 27; 46; 62; 91; 121; 125; 131) wyrażają wiarę w Boga ze względu na Jego dobroć i moc. Psalmy te zawierają uderzające metafory. Bóg jest naszym schronieniem i siłą (11:1; 16:1; 46:1), naszym pasterzem (23:1), światłością (27:1), skałą (62:2) i pomocą (121:2). Z Nowego Testamentu wiemy, że Jezus jest obiektem naszej wiary. On jest naszym pewnym fundamentem. Wraz z autorami Nowego Testamentu wierzący mogą modlić się psalmami ufności z wiarą, że nic nie może ich oddzielić od miłości Bożej w Chrystusie (Rz 8:38–39).

Kiedy widzimy pełne doświadczenie cierpienia Jezusa, dowiadujemy się, że lamenty nie miały na celu wpędzenia nas w spiralę rozpaczy.

(7) Wreszcie hymny (np. Ps 41; 72; 89; 106; 146–150) są łatwo rozpoznawalne dzięki żywiołowemu uwielbieniu. W Psałterzu znajduje się wiele hymnów, ale jak mówi Longman, wszystkie one mają podstawową strukturę.

Hymny zaczynają się od wezwania do uwielbienia, często otwierając się prostym nakazem „chwalcie PANA”, co po hebrajsku brzmi Alleluja! Po tym wezwaniu hymny kontynuują, wyjaśniając powody, dla których Bóg powinien być chwalony. Często kończą się kolejnymi wezwaniami do uwielbienia.

Jezus modli się z nami

Wymieniłem hymny na końcu, ponieważ uwielbienie jest kierunkiem, w którym wskazują Psalmy. Jeśli czytałeś Psałterz po kolei, zauważyłeś, że jest on podzielony na pięć ksiąg. Jeremy Linneman zauważa, że „porządek tych ksiąg i natura tego, jak każda z nich się kończy, stanowi potężną wskazówkę co do [kierunku naszej] modlitwy”.

Każda z pierwszych czterech ksiąg kończy się hymnem alleluja (Ps 41; 72; 89; 106), a piąta księga kończy się pięcioma hymnami alleluja (Ps 146–150). Po całym naszym wspominaniu Bożego działania w historii, po naszych bolesnych lamentach oraz wyrazach dziękczynienia i wiary, ostatecznie wszystko obraca się w uwielbienie.

Jezus również śpiewa te pochwały. Kiedy autor Listu do Hebrajczyków chciał pokazać, jak wcielony Syn utożsamił się ze swoim ludem, zwrócił się ku Psalmowi 22. W tym lamencie król Dawid obiecuje, że po tym, jak Pan wybawi go od wrogów, będzie chlubił się wielkością Boga w zgromadzeniu. Mówi: „Będę opowiadał o Twoim imieniu moim braciom; będę Cię chwalił pośród zgromadzenia” (w. 22).

List do Hebrajczyków wkłada te słowa w usta Jezusa (2:12). Przyjąwszy nas do swojej rodziny, Bóg-Człowiek spotyka się z nami, gdy się gromadzimy. Jego Duch jest z nami obecny, a On zamieszkuje nasze uwielbienie. Z psalmami na ustach z ufnością wznosimy modlitwy, które są zarówno naszymi słowami, jak i Jego”.