W swojej książce Sources of the Self (Źródła podmiotowości), Charles Taylor argumentuje, że ramy moralne są różnorodne i nieuniknione. Nie istnieje neutralna istota ludzka, która mogłaby analizować ramy moralne wszystkich innych, wraz z ich wszystkimi uprzedzeniami, z pozycji dystansu i obiektywizmu, jakby nietknięta przez własny system wartości. Wszyscy go posiadamy. Od początku życia intuicyjnie wyczuwamy …
W swojej książce Sources of the Self (Źródła podmiotowości), Charles Taylor argumentuje, że ramy moralne są różnorodne i nieuniknione. Nie istnieje neutralna istota ludzka, która mogłaby analizować ramy moralne wszystkich innych, wraz z ich wszystkimi uprzedzeniami, z pozycji dystansu i obiektywizmu, jakby nietknięta przez własny system wartości. Wszyscy go posiadamy.
Od początku życia intuicyjnie wyczuwamy konkretne ramy moralne. Poprzez nie konstruujemy nasze tożsamości jako narracje, które same w sobie są przestrzeniami moralnymi. Obok tego, jako współcześni ludzie Zachodu, traktujemy poczucie własnego „ja” jako moralne źródło samo w sobie. Podczas gdy niektóre kultury wyobrażają sobie, że szacunek i uznanie pochodzą od innych ludzi na podstawie naszych czynów („Jesteś dobrym człowiekiem, ponieważ zrobiłeś…”), kultura zachodnia serwuje nam mantrę bezwarunkowej samoakceptacji („Jestem dobrym człowiekiem, bo tak mówię”), nawet gdy treść naszego życia sugeruje coś przeciwnego.
Jak chrześcijanie na Zachodzie powinni myśleć o tych lokalnych ramach moralnych?
W istotnym sensie pokazuje nam to, że nie jesteśmy jedynymi, którzy myślą o swoim życiu w kategoriach usprawiedliwienia i uświęcenia. Raczej nasi świeccy sąsiedzi żyją w zsekularyzowanych wersjach tych kategorii. Ich poczucie własnego „ja” dokonuje jakościowej oceny, że choć życie zawiera wiele dóbr, jedno z nich musi stać najwyżej. Dostrojenie się do tego najwyższego dobra jest potężną rzeczą. Nadaje mi ono moc usprawiedliwiającą, ugruntowując moją tożsamość w czymś dobrym.
Po utożsamieniu się z tym dobrem nieuchronnie następuje jednak trudne i osobiste pytanie: Jak moje rzeczywiste życie wypada w konfrontacji z tym najwyższym dobrem? W sensie zsekularyzowanym kultura zachodnia uczy nas oceniać nasze „uświęcenie” w świetle naszego „usprawiedliwienia”.
Te ramy nadają sens twierdzeniu Taylora, że wszyscy współcześni ludzie są zaangażowani w odpowiedniki tych głęboko chrześcijańskich pojęć. Poza tym rodzi to również wcześniejsze pytanie: W jaki sposób współcześni, zwesternizowani ludzie w ogóle dochodzą do najwyższego dobra? Bez najwyższego dobra nie masz standardu, według którego mógłbyś uchwycić usprawiedliwienie lub zmierzyć swoje uświęcenie.
Dzieło Taylora oferuje kilka perspektyw na udzielenie odpowiedzi na to pytanie, podobnie jak soczewki, które optometrysta łączy w maszynie do refrakcji, aby uzyskać ostry obraz. Skupmy się na jednej z nich: Taylorowskiej idei hiperdobra.
Współczesne „ja” dochodzi do swojego najwyższego dobra, biorąc skończone, zwyczajne dobro i prosząc je, by odegrało rolę dobra ostatecznego. Czytana obok Augustiańskiego rozróżnienia między używaniem a radowaniem się, koncepcja Taylora ujawnia ten ruch jako formę bałwochwalstwa. Przeciąża ona dobra, które wywyższamy, niszczy dobra, które zaniedbujemy, i stawia nas w konflikcie z innymi oraz z samymi sobą.
Tylko wtedy, gdy ostateczne miejsce należy do Boga, zwyczajne dobra mogą zostać uwolnione, by być tym, czym są.
Dlaczego „dobre życie” jest trudne do zdefiniowania
W trzecim rozdziale Sources of the Self, zatytułowanym „Etyka nieartykułowalności”, Taylor argumentuje, że współczesnym ludziom Zachodu trudno jest pojąć koncepcję „dobrego życia” z kilku powodów.
Nasze tożsamości mają wiele warstw, które przenikają się nawzajem w sposób trudny do wyrażenia słowami. Niektóre z tych warstw uznajemy za uniwersalne, takie jak abstrakcyjne zobowiązania polityczne lub ideologiczne, które tworzą również tożsamości innych ludzi. Inne warstwy uznajemy za wysoce specyficzne dla nas samych.
Mogę wyznawać te same poglądy polityczne co ty, ale ty nie dorastałeś w moim mieście, w mojej rodzinie ani w mojej skórze, a twoje doświadczenia nie są moimi doświadczeniami. Połączenie tych dwóch rzeczy jest wyjątkowo uciążliwym zadaniem.
Współczesne „ja” dochodzi do swojego najwyższego dobra, biorąc skończone, zwyczajne dobro i prosząc je, by odegrało rolę dobra ostatecznego.
Nasze współczesne tożsamości są również kształtowane przez długie i złożone procesy historyczne, o których z trudem potrafimy opowiedzieć lub których po prostu nie jesteśmy świadomi. Wyobraź sobie, że ktoś pyta cię: „Co to dla ciebie znaczy być brytyjskim chrześcijaninem?”, a ty zaczynasz odpowiedź od słów: „Cóż, około roku 600 po Chr. Ethelbert, pogański król Kentu, nawrócił się na chrześcijaństwo…”. Po roku nieustannego mówienia w końcu dochodzisz do swojego życia w 2026 roku. Albo wyobraź sobie, że nie zaczynasz od Ethelberta, lecz od słów: „Zacznijmy od człowieka homeryckiego”. Zazwyczaj tego nie robimy.
Taylor identyfikuje inny czynnik w etyce nieartykułowalności, który rozwija szerzej w A Secular Age: różnicę między życiem w ramie transcendentnej a życiem w ramie immanentnej. Sources of the Self stanowi etap przygotowawczy dla tego rozróżnienia, ale ono już tam kiełkuje.
Rozważmy osobę przedoświeceniową, przedkartezjańską, przednowoczesną, taką jak średniowieczny Europejczyk. Doświadcza on poczucia własnego „ja” w taki sposób, że wierzy, iż jego umysł dostosowuje się do rzeczy, a nie rzeczy do jego umysłu. Jego ramy moralne podpowiadają mu, że wszystkie rzeczy są przesiąknięte nieodłącznym sensem i świętym porządkiem, a kosmos jako całość istnieje w relacji do porządku, który go przekracza.
To jest życie w ramie transcendentnej. Orientuje ono życie wokół właściwego rozróżnienia między wieloma rzeczami, które są względne, a jedną rzeczą, która jest ontologicznie ostateczna. To, co ostateczne, jest kategorycznie inne od zwykłych, nieostatecznych rzeczy. W kategoriach chrześcijańskich wyraża to rozróżnienie między Stwórcą a stworzeniem: Jeden jest ostateczny, a drugie jest względne.
W A Secular Age Taylor śledzi przejście od średniowiecza do nowoczesności jako przesunięcie od życia w ramie transcendentnej do życia w ramie immanentnej. W ramie immanentnej rzeczy dostosowują się do mojego umysłu, a moje poczucie własnego „ja” jest zasadniczo oddzielone (osłonięte) od mojego ciała, od mojego otoczenia fizycznego i od wszelkich roszczeń rzeczywistości metafizycznej.
Sposób, w jaki odróżniam rzeczy ostateczne od zwyczajnych, również ulega transformacji, ponieważ to, co ostateczne, nie jest już transcendentne. Jest immanentne. Ostateczność jako kategorycznie inna, transcendentna rzeczywistość zniknęła. Zamiast tego biorę coś z sfery immanentnej, z rzeczy bliskich mi, i każę temu działać jako moja rzecz ostateczna.
Taylor postrzega to jako nieuniknione dla współczesnego „ja”: wszyscy mamy coś, co zajmuje miejsce ostateczne. Używa języka „rzeczy, bez której byłbyś zagubiony na pełnym morzu”. Gdyby ta rzecz nie trzymała mojej tożsamości w całości, nie mógłbym być sobą. Byłbym zgubiony.
Kluczowe pytanie brzmi zatem: w jaki sposób współczesne zsekularyzowane „ja”, które Taylor gdzie indziej nazywa podmiotem osłoniętym (buffered self) w ramie immanentnej, dochodzi do najwyższego dobra? Taylor daje nam szczególnie użyteczną perspektywę.
Taylor i hiperdobro
Taylor wprowadza ideę hiperdobra w 3. rozdziale Sources of the Self i kontynuuje jej rozwijanie w rozdziale 4. „Źródła moralne”.
Konieczne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, hiperdobro pojawia się tylko w Sources of the Self. Taylor nie powraca do niego w późniejszych pracach. Po drugie, badacze twórczości Taylora interpretowali to pojęcie na różne sposoby. Na przykład Charles Blattberg argumentuje, że hiperdobro jest koncepcją niedopracowaną w książce. Moja własna lektura jest znacznie bliższa interpretacji holenderskiego filozofa Jaspera van Buurena.
Idea ta działa następująco: Każdy żyje w obrębie jakichś ram moralnych, niezależnie od tego, jak bardzo trudzimy się z ich wyartykułowaniem, i nikt nie żyje w ramie wolnej od ocen wartościujących. Nikt nie jest absolutnym relatywistą, dla którego każde dobro jest równie ważne, ponieważ tak nie da się żyć.
Życie wymaga od nas uznania pewnych rzeczy za ważniejsze od innych. Bez tego bylibyśmy całkowicie przytłoczeni i sparaliżowani przez wielość świata. Nasza sprawczość by się skończyła, stalibyśmy się całkowicie bierni – poddani działaniu, lecz niezdolni do działania. W praktyce współcześni ludzie zazwyczaj tak nie żyją.
Taylor opisuje, jak współcześni ludzie często utrzymują hierarchię coraz ważniejszych dóbr. Dla niektórych dobrami wysokiej rangi będą ideał racjonalnego panowania nad sobą, życie rodzinne, autoekspresja lub sława. Pisze on:
Większość z nas nie tylko żyje z wieloma dobrami, ale stwierdza, że musi je uszeregować, a w niektórych przypadkach to uszeregowanie sprawia, że jedno z nich ma najwyższe znaczenie w stosunku do pozostałych. Każde z dóbr, o których tutaj mówię, jest zdefiniowane przez jakościowy kontrast, ale niektórzy ludzie żyją również według kontrastu wyższego rzędu między takimi dobrami. Uznają wartość autoekspresji, sprawiedliwości, życia rodzinnego, oddawania czci Bogu, zwykłej przyzwoitości, wrażliwości i wielu innych; ale jedno z nich – być może ich relację z Bogiem, a być może sprawiedliwość – uważają za nadrzędne. Nie oznacza to, że przyznają mu niezachwiany priorytet we wszystkich swoich rozważaniach i decyzjach. Mogą istnieć różnego rodzaju względy, od poczucia własnych ograniczeń po uznanie, że inne dobra są również wartościowe, które ich przed tym powstrzymują. Mogą być oskarżani o połowiczność przez innych, bardziej zdeklarowanych zwolenników tego samego dobra: Dlaczego nie spędzają więcej czasu na modlitwie? Albo dlaczego nie poświęcają całego życia walce o sprawiedliwość w społeczeństwie? Niemniej jednak, jeśli o nich samych chodzi, to dobro zajmuje w ich życiu nieporównywalne miejsce. (63)
Nadrzędnym dobrem w przykładach Taylora może być relacja danej osoby z Bogiem lub sprawiedliwość. Czymkolwiek by ono nie było, zajmuje miejsce, z którym żadne inne dobro nie może rywalizować.
Problem skończonych hiperdóbr
Współczesne zsekularyzowane „ja” zależy zatem od wybrania jednego immanentnego, skończonego dobra i postawienia go na pozycji o niespotykanym znaczeniu, jako zasady organizującej, wokół której skupia się wszystko inne. Współczesne „ja” bierze rzecz skończoną i prosi ją, by odegrała rolę, którą ludzie przednowocześni przypisywali rzeczy nieskończonej.
Nikt nie jest absolutnym relatywistą, dla którego każde dobro jest równie ważne, ponieważ tak nie da się żyć. Życie wymaga od nas uznania pewnych rzeczy za ważniejsze od innych.
W tym miejscu opis Taylora okazuje się użyteczny. Chociaż od skończonej rzeczy wymaga się, by zachowywała się jak rzecz nieskończona, lub od dobrej rzeczy oczekuje się roli rzeczy ostatecznej, to nigdy nie staje się ona nieskończona ani ostateczna w sensie ontologicznym. Nie może być uniwersalną, ontologiczną ostatecznością w sposób, w jaki intuicyjnie wyczuwali to ludzie przednowocześni. Pozostaje jednym ze skończonych dóbr pośród wielu innych, niezależnie od swojej nowej funkcji.
Taylor zauważa, że niektórzy współcześni ludzie są bardziej zdeterminowani niż inni. Niektórzy są całkowicie owładnięci jednym ideałem, podczas gdy inni służą grupie wyższych dóbr. Te wyższe dobra Taylor nazywa „hiperdobrami” i termin ten trafnie opisuje tę sytuację.
Hiperdobrem może być ideał racjonalnego panowania nad sobą. Może nim być narodowość danej osoby, jej klasa społeczna lub osiągnięcia. Szkoda, że termin ten wypadł z prac Taylora po Sources of the Self, ponieważ pomocnie opisuje on zwyczajną rzecz podstawioną w rolę rzeczy nadzwyczajnej: rzecz skończoną pchniętą w rolę nieskończoności, dobrą rzecz postawioną pod oczekiwaniami rzeczy ostatecznej. Ta zwyczajna, skończona, dobra rzecz w rzeczywistości nie staje się nieskończona ani ostateczna.
Jeśli powiem: „Moja kariera jest moją rzeczą ostateczną”, to stwierdzenie nie jest dosłownie, metafizycznie prawdziwe. Moja kariera jest zwyczajną rzeczą, której przyznaję szczególny zestaw przywilejów i obowiązków. Na pewnym poziomie jej status jest arbitralny.
„Hiperdobra”, pisze Taylor, „są zazwyczaj źródłem konfliktu”. Dzieje się to na różne sposoby. Hiperdobro, którym cieszy się szeroka kultura, często zdobywa tę pozycję jedynie poprzez walkę o obalenie starszych hiperdóbr. A między ludźmi, którzy wynoszą różne, ścierające się dobra do rangi swoich osobistych hiperdóbr, konflikt jest nieunikniony. W tle stoi tu Max Weber, który argumentuje, że przejście ze świata zaczarowanego do odczarowanego uczyniło nas wszystkich nieszczęśliwymi politeistami, służącymi różnym bogom w sposób, który wpędza nas w konflikty.
Aby to sobie wyobrazić, pomyśl o wizycie w galerii sztuki w nadziei na obejrzenie konkretnego obrazu – dzieła uznawanego przez wielu za unikalne i będącego dobrem kulturowym ludzkości. Dla ludzi wokół ciebie oglądanie go jest niemal przeżyciem duchowym i są oni zachwyceni, że mogą go zobaczyć.
Gdy podziwiasz obraz, ciszę przerywa okrzyk. Ktoś krzyczy „Just stop oil!” i zanim się obejrzysz, obraz zostaje oblany zupą, zniszczony na zawsze. Dla protestujących to klimat jest ostatecznym hiperdobrem. Wszystko inne musi być mu podporządkowane, nawet jeśli oznacza to poświęcenie dóbr, które inni cenią znacznie wyżej.
Dwa sposoby życia z hiperdobrami
Dla Taylora reprezentuje to jedno z podejść do hiperdóbr: Napięcie między hiperdobrem a wszystkimi innymi dobrami zostaje rozwiązane przez uznanie, w efekcie, że hiperdobro jest jedynym dobrem. Obraz się nie liczy, podobnie jak radość kogoś innego z jego oglądania. (W tym sensie terroryzm jest ekskluzywnym podejściem do hiperdóbr).
Drugie podejście pojawia się w książce Davida Zahla Seculosity, przedstawiającej współczesne zsekularyzowane życie jako poszukiwanie „wystarczalności” (enoughness). To także rozwiązanie Arystotelesa dla problemu konkurujących ze sobą dóbr: odmowa wyniesienia jakiegokolwiek dobra zbyt wysoko ponad inne. Potrzebujesz pewnych dóbr, które kierują twoim życiem, ale nie inwestuj wszystkiego tylko w jedno z nich. Zamiast tego łagodnie wywyższasz kilka dóbr jako hiperdobra o niższej stawce i spędzasz życie na szukaniu harmonii w służeniu każdemu z nich. Obraz wystarczalności u Zahla, w którym muszę zrobić wystarczająco dużo w swojej pracy, w tym jak jem, w zaangażowaniu politycznym i tak dalej, odzwierciedla to podejście polegające na służeniu wielu hiperdobrom.
Te dwa podejścia można uznać za zsekularyzowane wersje monoteizmu i politeizmu.
Możemy myśleć o tych dwóch podejściach jak o zsekularyzowanych wersjach monoteizmu i politeizmu: z jednej strony służba jednemu odległemu, grzmiącemu bogu; z drugiej życie spędzone na żonglowaniu służbą wielu bóstwom domowym i obywatelskim. Tak czy inaczej, koncepcja hiperdóbr jest cennym narzędziem do zrozumienia, ku czemu współczesne zachodnie „ja” próbuje się ukierunkować.
Wyjaśnia ona zarówno postawę osoby, dla której jedno hiperdobro jest jedynym dobrem (oblewającej zupą to, co uznała za bezwartościowe dzieło sztuki), jak i niespokojnego dążeniowca, który służy kilku różnym hiperdobrom i zastanawia się, czy w którymkolwiek z nich radzi sobie naprawdę wystarczająco dobrze.
Nieartykułowalność i samookaleczenie
Wywód Taylora zachęca również do refleksji nad konfliktem, który hiperdobra generują w nas samych. Tutaj powraca jego idea nieartykułowalności etyki.
Żyjemy w ramach moralnych znacznie bardziej złożonych, niż zazwyczaj dostrzegamy lub umiemy opisać, i to samo dotyczy przestrzeni moralnej, która kształtuje nasze tożsamości. Z powodu tej nieartykułowalności zazwyczaj słabo postrzegamy, jak wywyższone hiperdobro wpływa na inne dobra w naszym życiu. Jeśli zrobimy idola z jednej rzeczy w życiu, jakie są konsekwencje dla wszystkiego innego w tym samym życiu?
Dla Taylora hiperdobro wiąże się z pewnego rodzaju samooszukiwaniem się. Wmawiamy sobie, że spośród wszystkich zwyczajnych rzeczy tworzących naszą tożsamość, ta jedna rzecz (lub tych kilka rzeczy) jest tym, co naprawdę nas podtrzymuje. Biorąc pod uwagę naszą nieartykułowalność, przeoczamy i zaniedbujemy wiele innych dóbr, które nie otrzymują statusu hiperdobra. W służbie sprawiedliwości niszczę piękno. W służbie kariery zaniedbuję relacje. I tak życie staje się powykręcane. Taylor opisuje rezultat językiem „samookaleczenia”, będącego konsekwencją jakichkolwiek dóbr, które wynosimy do rangi hiperdóbr.
Jedynym skromnym lekarstwem, sugeruje on, jest większa artykulacja. Musimy nauczyć się mówić o naszej tożsamości, naszym dążeniu, naszych ramach moralnych i narracji naszego życia jako o przestrzeni moralnej. Wtedy przynajmniej jesteśmy bardziej czujni na to, jak nasze hiperdobra szkodzą nieuprzywilejowanym sferom naszego życia.
Możemy również stać się świadomi, że istnieją dobra, których naprawdę nie możemy poświęcić, by służyć naszym hiperdobrom, oraz że inni ludzie wywyższyli inne hiperdobra. Ta świadomość może zmniejszyć nasz konflikt z innymi, ale zwiększy konflikt wewnątrz nas samych. Według Taylora to walka pod górę.
Używanie i radowanie się
Ważny teologiczny wgląd dotyczący bałwochwalstwa od Augustyna pomaga powiązać te wątki. Wprowadza on rozróżnienie między tym, co nazywa używaniem (uti) a radowaniem się (frui) rzeczą. Ma przez to na myśli, że nigdy nie powinniśmy szukać ostatecznego sensu stworzonej rzeczy w niej samej. Zamiast tego musimy używać rzeczy, aby radować się czymś poza nimi. Musimy widzieć w rzeczach stworzonych dary, za którymi kryje się coś nieskończenie większego: Dawca.
Idea Augustyna polega na tym, że jeśli pomylimy używanie z radowaniem się, biorąc dar za Dawcę, stajemy się bałwochwalcami. Ponadto przeciążamy dar, oczekując od niego czegoś, czego nie mógłby nam dać, i bycia kimś, kim nie mógłby być.
Prosimy skończoną rzecz, by była rzeczą nieskończoną, dobrą rzecz, by była rzeczą ostateczną. Oczekujemy od stworzeń, by były dla nas tym, czym może być tylko sam Bóg. I kiedy to robimy, jak zauważa Augustyn, w rzeczywistości miażdżymy tę rzecz. Przeciążamy ją, a nasze życie staje się powykręcane i pełne konfliktów. I odwrotnie – kiedy nie przeciążamy zwykłych rzeczy, prosząc je, by działały jak rzeczy ostateczne, mogą one po prostu być tym, czym są: dobrymi rzeczami.
Jedynym prawdziwym obiektem radowania się jest sam Bóg.
W konkretnych kategoriach: będziesz lepszym przyjacielem, jeśli akceptacja twojej grupy przyjaciół nie będzie twoim hiperdobrem. Będziesz lepszym rodzicem, jeśli twoje dziecko nie będzie twoim hiperdobrem. Będziesz lepszym studentem, jeśli osiągnięcia nie będą twoim hiperdobrem. Będziesz lepszym obywatelem, jeśli twój naród nie będzie twoim hiperdobrem.
Tę listę można by ciągnąć dalej, opisując cały obraz ludzkiego życia. Wielka idea stojąca za tym obrazem – trudna do pojęcia dla współczesnego człowieka – to spostrzeżenie Augustyna, że „radować się czymś to spocząć z satysfakcją w tym dla niego samego”. W tym sensie jedynym prawdziwym obiektem radowania się jest sam Bóg.
Bóg nie jest środkiem do celu. Radować się Nim to zaakceptować, że w Nim masz wszystko, co mogłoby cię w pełni zadowolić. On oferuje ci ostateczną wystarczalność. A kiedy tam znajdziesz nasycenie, życie się zmienia. Stworzone, nieostateczne rzeczy zostają wyzwolone, by być tym, czym są w rzeczywistości, zamiast być zmuszanymi do odgrywania roli, której nigdy nie udźwigną.





